Witold St.Michałowski   
tel./fax (022) 872-04-30,789-61-08
      e-mail:psbr@polbox.pl
 

Kazachski poker

Kazachstan to znów - Kraj Wolnych Ludzi. Po turecku Kazach człowiek wolny. Po rewolucji bolszewickiej planowej eksterminacji poddano najbardziej uświadomione narodowo warstwy inteligencji i islamskiego duchowieństwa. Klasowo-etniczny Holokaust pochłonął więcej ofiar jak ten w Europie. Mimo, że gruntownie zafałszowano podręczniki historii zawierające najnowsze dzieje na placach Uralska, Aktiubińska, Kostanaju, Pietropawłowska,Pawłodaru,Karagandy Ałma Aty i Akmoły coraz więcej pomnikowych cokołów pustoszeje. Z czasem zajmują je postacie jeszcze niedawno określonych jako bandyci przywódców baszmaków, działaczy Ałasz Ordy, wodzów antyrosyjskich powstań.

Konsekwentnie przywraca się należną rangę językowi, religii i kulturze ojców. Dogłębnie zrusyfikowany homo sovieticus do których niestety zalicza się przeważająca część potomków nie tylko polskich zesłańców i ofiar archipelagu gułag ciągle jeszcze stanowi blisko połowę mieszkańców republiki. Genetyczne konsekwencje przeprowadzenia na poligonach Semipałatyńska i Mangyszłaku 113 wybuchów jądrowych w atmosferze i 346 pod ziemią oraz napromieniowania w ramach zbrodniczych doświadczeń radzieckich uczonych setek tysięcy ludzi nie są i długo jeszcze nie będą znane międzynarodowej opinii. Nie wiadomo też ile ofiar pochłonęła i ile jeszcze pochłonie deaktywacja znajdujących się na wyspie Morza Aralskiego laboratoriów i magazynów broni bakteriologicznej Kazachstan, jeden z największych terytorialnie krajów kuli ziemskiej (8) jest dziś obszarem klęski ekologicznej.

Przeniesienie stolicy astany Kazachstanu do Akmoły ma wymiar geopolityczny o wyjątkowej randze i znaczeniu w skali globalnej. Należy fakt ten rozpatrywać wspólnie z niedawnym oświadczeniem chińskiego rządu udzielającego Kazachstanowi gwarancji integralności terytorialnej. Imperialnym zapędom Wielkorusów, przed którymi przestrzegał swego czasu partyjnych towarzyszy nawet Lenin, została nareszcie postawiona tama. Efektywna i skuteczna. Nurt wydarzeń historycznych na pograniczu Europy i Azji wrócił na stare koryto. Za czasów panowania tureckiej dynastii Tang w IX wieku administracja Państwa Środka sięgała po Morze Kaspijskie. Nosiło one wówczas nazwę Morze Wewnętrzne (Li Chai).Z tamtego okresu pochodzi nazwa TENGIZ ,obszaru położonego w pobliżu jego wschodnich brzegów gdzie występują jedne z najbogatszych na świecie złoża ropy naftowej.

Odziedziczona w spadku po ZSRR infrastruktura rurociągowa rozsypuje się. Ciągle też jeszcze pokutujące w polityce Moskwy strzępy imperialnych doktryn o konieczności zachowania pod kuratelą Rosji rurociągów przesyłowych ropy i gazu z terenów byłych kolonii. Pamiętał o nich premier Czarnomyrdin. Pamiętają i następni.

Zasobność kaspijskich złóż ropy ma w przyszłości umożliwić wydobywanie w tym rejonie do 170 MTA (milionów ton rocznie). Pojawiające się od czasu do czasu opinie podważające te szacunki należy traktować jako elementy kampanii psychologicznej obliczonej na osłabienie woli walki u konkurencji. Coraz bardziej nabrzmiewa problem ostatecznego wyboru tras transportu ropy naftowej z tego rejonu na światowe rynki.

Operatorem systemu rurociągów przesyłowych ropy naftowej mającego 6.410 km jest państwowe przedsiębiorstwo KAZTRANSOIL. Po rozpadzie imperium w spadku otrzymano tak jak na Ukrainie i w innych krajach b.ZSRR infrastrukturę rurociągową w pełni podporządkowaną interesom tylko rosyjskiego przemysłu naftowego.

Stanowią ją trzy wzajemnie izolowane od siebie systemy.

* "Zachodni" obejmujący region Mangyszlak-Atyrau oraz położone kilkadziesiąt kilometrów na południe od Kulsary złoża Tengiz połączone z rafinerią w Atyrau.
*"Wschodni" częściowo już wyłączony z eksploatacji umożliwiał do niedawna transport ropy z Zachodniej Syberii do rafinerii w Pawłodarze i Czymkencie oraz rafinerii Czardżoy w pobliżu granicy uzbecko- turkmńskiej
*"Północny" łączył pola naftowe Kenczak i Żanaschol z rosyjską rafinerią w Orsku.

Należy też odnotować 150 km. rurociąg kondensatu z pół gazowych Karaczaganak do rosyjskich zakładów w Orenburgu. Stąd najprawdopodobniej już wkrótce będą pochodził gaz tłoczony przez Gazociąg Tranzytowy do Niemiec. Eksperci Banku Światowego zatroskani o losy megakredytów udzielanych Rosji, spłacanych w przeważającym stopniu surowcami energetycznymi od dawna sugerują zawieszenie realizacji na co najmniej parę dekad projektu jamalskiego. Przy obecnie dostępnych technologiach wydobycie i przetransportowanie przez setki kilometrów objętej wieczną zmarzliną tundry, gazu ziemnego z półwyspu Jamał jest co najmniej czterokrotnie droższe niż jego zakup w Kazachstanie.

Przeszło pięć tysięcy obywateli Stanów Zjednoczonych przebywa obecnie na terenie Kazachstanu w charakterze ekspertów. W dniu 4 lipca z okazji rocznicy uchwalenia amerykańskiej Konstytucji odbyło się w ogrodzie siedziby ambasadora Stanów Zjednoczonych w Ałmacie uroczyste party.Wzięło w nim udział blisko pół tysiąca dyplomatów,polityków oraz przedstawicieli największych światowych firm działających w Kazachstanie. Nosicieli polskich nazwisk zbyt wielu nie odnotowano, poza znakomicie prezentującym się w mundurze pułkownika Bundeswery attache wojskowym ambasady Niemiec Peterem Czarneckim. Ambasador jest powszechnie lubiany. Swoją misję dyplomatyczną zainagurował rozdawaniem -naklejek na samochodowe zderzaki z napisami w języku rosyjskim, których treści komentować nie potrzeba.

Szczastie zakluczajetsja w mnogoczislitielnych truboprowodach

Na zlecenie KAZACHOIL grupa międzynarodowych ekspertów (Niemiec, Anglik i Amerykanin) opracowała wiosną ubiegłego roku obszerne studium poświęcone strategii jaką powinien przyjąć Kazachstan w zakresie eksportu ropy naftowej na światowe rynki.Autorzy nie mieli wątpliwości że ostateczne decyzje dotyczące wyboru tras rurorociągów którymi kazachska ropa powędruje w świat będą uwarunkowane politycznie. Wiele wskazuje na to, że w wyniku ustaleń jakiegoś rurociągowego Okrągłego Stołu decyzje już zapadły. Świadczy o tym fakt, że na konferencji w Salzburgu (Austria) prezydent Nazarbajew zakomunikował pod koniec czerwca br, że Kazachstan zamierza powołać konsorcjum które zajmie się budową magistrali rurociągowej z rejonu Tengiz na południe przez Turkmenistan i Iran do terminalu nad Zatoką Perską.

Prezydent Nazarbajew, były członek nomenklatury partyjnej najwyższego szczebla w ZSRR zanim zdecydował się podać do wiadomości wybór wariantu "irańskiego" musiał znaleźć płaszczyznę porozumienia nie tylko z ex-towarzyszami z Moskwy, ale również co było chyba znacznie trudniejsze również z Amerykanami i Chińczykami. Pozostaje otwartym do czego zamian się zobowiązał. Przedstawicielstwo firmy Osama bin Ladema odpowiedzialnego za zamachy bombowe na amerykańskie ambasady w Afryce Wschodniej ulokowanego na pryncypialnej ulicy w Akmole prawdopodobnie już wkrótce zostanie zamknięte.

Dotychczas z uwagi na stanowisko rządu Stanów Zjednoczonych sformułowane przez senatora d'Amato, opcja irańska wykluczała udział firm z USA w jakichkolwiek poważniejszych przedsięwzięciach inwestycyjnych w Iranie. Dlatego też w większości opracowań i analiz była ona traktowana nieco po macoszemu. Rozpatrywano parę jej wariantów. Zakładały porozumienie typu swap pomiędzy francuskim towarzystwem naftowym TOTAL a rządem Iranu, oraz budowę rurociągu tranzytowego przez Turkmenistan i Iran do Zatoki Perskiej. Jego trasa omijając góry Elburz i Zagros przypominała będzie literę S. Terminal naftowy przewidywano zlokalizować tuż za cieśniną Hormuz w sąsiedztwie wyspy Kharg. Zasadniczą rolę w porozumieniach typu SWAP, których realizacja jest już rozpoczęta odgrywałyby rafinerie w Teheranie, Tebrizie i Araku oraz rafineria w Isfahanie.

Położony w pobliskim Shah in Shah park zbiornikowy zbudowały kilkanaście lat temu polskie firmy. Ropa naftowa z Tengiz via Aktau dostarczana jest barkami do irańskich portów Neka i Bandar Anzali a po wybudowaniu przez National Iranian Oil Company nowej rafinerii dostawy z Kazachstanu mogłyby osiągnąć poziom do 50 MTA. Połowę ich będą w stanie przerabiać rafinerie irańskie. Analityczne wyniki studium opracowanego przez TOTAL można wyrazić w formie tabelarycznego zestawienia.

0

Rurociąg	Dugość (km)	Średnica (cal.)	Capex ($ mln)	Opex ($ mln/rok)	Opł. transp. ($/tona)
TENGIZ-TEHERAN	1710	32"	1.950	50	17.0
TENGIZ-KHARG *25MTA	2510	32"	3,200	82	27.4
TENGIZ-KHARG *50MTA	2510	42"	4.500	115	19.3

Legenda: Capex= nakłady inwestycyjne Opex= koszty operacyjne

Istnieje możliwość skrócenia o 150 km. trasy nowej magistrali pod warunkiem poprowadzenia jej pomiędzy Tengiz a Uzen w płytkim szelfie wschodniego brzegu Morza Kaspijskiego.

Rok temu roku podpisano porozumienie o finansowaniu budowy 200 kilometrowego odcinka z rejonu pól naftowych eksploatowanych przez chińskie konsorcjum CNPC w rejonie Uzen do granicy z Turkmenistanem. Chiny nie tylko są zainteresowanie możliwością zysków jako przyszły operator rurociągu. Zamierzają też być końcowym odbiorcą możliwie dużej ilości kaspijskiej ropy naftowej. Co najmniej 20-30 MTA. Transport tankowcami z Zatoki Perskiej do chińskich terminali nad Morzem Żółtym będzie dużo tańszy niż poniesienie szacowanych na 8-10 mld.USD kosztów budowy rurociągu TENGIZ-LANCZOU przez Bramę Dżungarską i pustynie Sinkiangu. Wicepremier Tokariew z wykształcenia sinolog reprezentuje Kazachstan w negocjacjach ze stroną chińską. Dotyczą one jednak głównie problemów jakie mogą wyniknąć dla obszarów położonych w zlewiskach rzek Irtysz i Ilii jeśli zostanie zrealizowany zamiar Chińczyków odwrócenia ich biegu celem zintensyfikowania wydobycie ropy w rejonie pustyni Takla Makan. W bajkowym spowitym w winorośl hotelu w Turfan, jednej z oaz Jedwabnego Szlaku, najlepsze apartamenty zajmują obecnie kanadyjscy eksperci naftowi. Płonąca intensywnie flara niezbyt odległego od tego miasta zakładu wydobywczego wskazuje, że wiercenia poszukiwawcze prowadzone jeszcze w latach dwudziestych nie poszły na marne.

O ile nie nastąpią żadne nieprzewidziane przeszkody, a w Azji futurologia nigdy nie była najbardziej popłatnym zajęciem, to dopiero za 5 lat rurociąg Tengiz-Kharg zostanie oddany do eksploatacji. Będzie miał przepustowość 50 MTA.

Oddanym w kwietniu br. po remoncie i modernizacji która kosztowała 560 mln. USD do użytku 24" mającym 830 km. rurociągiem Baku-Supsa można przetłaczać 24 MTA.

Łącznie więc na południe i na zachód z pominięciem terytorium rosyjskiego będzie mogło popłynąć niespełna 40% kaspijskiego wydobycia. Moskwie, jednak w dalszym ciągu uważa że jej interesy nie są należycie zabezpieczone.

Coraz intensywniej krążą pogłoski, wiążące ostatnie wydarzenia w Kraju Stawropolskim i w Dagestanie, z prowokacją związanych z mafią służb specjalnych. Działają rzekomo na zlecenie wymienianych z nazwisk oligarchów wielkiego biznesu mających udziały w utworzonym jeszcze w 1992 r. Kaspijskim Konsorcjum Naftowym - CPC, Powołano je do budowy magistrali rurociągowej Tengiz - Morze Czarne na 67 MTA. Amerykanie odwlekali zgodę na udział ich firm w realizacji tej inwestycji warunkując ją zaniechaniem przez Rosję transakcji sprzedaży Iranowi jądrowych technologii i anulowaniem już zawartych kontraktów. Bezskutecznie. Nastąpił impas.

Przełamały go dopiero wydarzenia na przedpolu Kaukazu. Poprowadzenie rurociągu z Tengizu do terminalu nad Morzem Czarnym w bezpiecznej odległości od tych straszliwych Czeczeńców okazało się pilną koniecznością. Półtora miliarda dolarów znalazło się szybko. Od razu też położono kamień węgielny pod nowy terminal naftowy w Noworosyjsku i w rekordowym tempie zawarto kontrakt na wykonanie pierwszego 745 km. odcinka 40" rurociągu z Astrachania do Noworosyjska. Wykonawcą będzie francusko-rosyjskie join-venture STARSTROY w skład którego wchodzi:France,s Bouyges Offshore, Spie Capag oraz STAVROPOLTRUBOPROVADSTROY i KUBANNEFTEGAZSTROY. 767 km odcinek rurociągu z Astrachania do Tengiz zostanie ułożony do końca 2000 r.

Planowanym jest, że wydobycie z pól TENGIZ osiągnie w tym roku poziom 11MTA. A pod koniec dekady ma być blisko czterokrotnie większe. Zdolności przesyłowe magistrali budowanej przez CPC, są już w pełni zarezerwowane przede wszystkim na potrzeby członków konsorcjum oraz 4 towarzystw naftowych operujących w rejonie Karaczaganak -AGIP,BRITISH GAS,TEXACO i ŁUKOIL. Nie można się oprzeć wrażeniu, że Rosjanie których dochód narodowy spadł do poziomu dochodu Finlandii i coraz bardziej brakuje im środków na niezwykle kosztowne rurociągowe inwestycje realizują precezyjnie zaplanowany scenariusz, w którym należycie docenia się rolę czynnika psychologiczno stymulującego. Należy ich podziwiać. Znajdują zagranicznych inwestorów finansujących budowy rurociągów, które umożliwią zachowania pełnej kontroli Moskwy nad trasami przepływu kaspijskiej ropy. Doktryna Czernomyrdina święci triumfy.

Pod pretekstem, że Czeczeńcy podkradali ropę z rurociągu Baku- Tichoreck po dość spektakularnej akcji rzekomych sabotażystów w Kraju Stawropolskim wyłączono ten rurociąg z eksploatacji. Jeśli by nie rozpoczęto parę miesięcy wcześniej eksploatacji rurociągu Baku-Supsa złoża ropy w rejonie Baku i szelfu półwyspu Apszerońskiego byłyby odcięte od światowego rynku. Zbieg okoliczności? Na ironię zakrawa fakt, że w tym samym czasie gubernator Stawropola prosił rząd w Groznym o wyrażenie zgody na sprzedaż benzyny. Tej wyprodukowanej domowym sposobem z "pożyczonej" ropy ponieważ jej brak uniemożliwiał w Rosji przeprowadzenie żniw.

Jakkolwiek trasa transportu ropy której patronuje CPC uważana była do niedawna za najważniejszą i najskuteczniej odkorkowującą po radziecką infrastrukturę rurociągową dla potrzeb eksportu "nowej" ropy naftowej z Tengizu wszystko wskazuje na to, że Rosjanie przystąpili do kolejnej pokerowo-szachowej rozgrywki. Utrzymując cztery potężne bazy wojskowe na Zakaukaziu i mogąc liczyć na współpracę różnej maści renegatów z dawnej partyjnej nomenklatury zawsze będą w stanie przechwycić kontrolę nad rurociągiem Baku-Supsa.

Obecna zdolność przesyłowa znajdującego się w złym stanie technicznym 40" rurociągu Atyrau-Samara wynosi 10,5 MTA. Zdaniem jednych przedstawicieli KAZACHTRANSOIL istnieje możliwość dość szybkiego zwiększenia przepustowości tego rurociągu do około 15MTA zaledwie za cenę 12-15 mln.USD. inni twierdzą, ze będzie to wymagało co najmniej 273 mln.USD na wymianę j 313 km 28" rurociągu, którego stan techniczny remont czyni nie opłacalnym.. Zagraniczni eksperci podważają oba szacunki. Ich zdaniem nie uniknie się konieczności ułożenia 720 km. nowego 40" rurociągu nazywając go NORTH-SOUTH-CONNECTOR którego trasa nie jest jeszcze definitywnie ustalona wraz z 4 stacjami pomp, oraz powiększenia pojemności zbiornikowej do około 275 milionów metrów sześciennych. Inwestycja rzędu miliarda dolarów w zależności od założonej przepustowości rurociągu.

W przedsięwzięcie gotowy jest zaangażować się koncern TEXACO ale pod warunkiem że TRANSNIEFT zawrze długoterminowy kontrakt dający dostęp dla kazachskiej ropy do systemu rosyjskich rurociągów oraz, że zostaną parafowane umowy na jej dostawy dla odbiorców w innych krajach. Bank Światowy oraz Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju popierają tą inicjatywę. Realizacja tego projektu stworzy Rosji techniczne możliwości przechwycenia znaczącej części tranzytu ropy zarówno z Kazachstanu jak i z Azerbejdżanu na europejski rynek.

CONNECTOR dochodzący do magistrali CPC w Komsomolsku i łączący się rurociągiem DRUZBA na zachód od Samary ma umożliwić TEXACO oraz innym działającym na terytorium Kazachstanu towarzystwom naftowym eksport na zachód. Mógłby też przesyłać znaczną część wydobycia w rejonie Karaczaganak na południe do systemu CPC. TRANSNIEFT będzie zarabiał nie tylko na opłatach taryfowych, ale i uzyskiwał jednocześnie bardzo poważne kwoty na obsłudze systemu przesyłowego DRUZBA.

Należy pamiętać, że łączne wydobycie ropy w krajach europejskich zaspokaja zaledwie 20% potrzeb.. W 1996 r. dostawy z Rosji wynosiły 30,7 MTA Zaś 31 rafinerii znajdujących się w Europie Wschodniej i Centralnej jest w stanie przerobić rocznie około 147,5 mmt. Jest to rynek w miarę stabilny i pewny. Trudno się dziwić, że Rosjanie chcą go zachować i dyktować ceny tranzytu

Północne odgałęzienie PRZYJAŹNI-DRUŻBY o zdolności przesyłowej 25 mmt.przechodzi przez Białoruś i Polskę W 1996 r kupowaliśmy w Rosji około 42% potrzebnej nam ropy naftowej przy rocznym zapotrzebowaniu na poziomie 16,5 MTA Płocka rafineria jest przygotowana do do przerobu dostarczanego tym rurociągiem surowca.Dla końcowych odbiorców, niemieckich rafinerii w Leuna i Schwedt oraz terminalu w Rostocku rosyjska ropa naftowa jest najtańsza, nawet po uwzględnieniu wyjątkowo nisko skalkulowanych opłat tranzytowych przez Polskę.

Południowe odgałęzienie DRUŻBY przechodzące tranzytem przez Ukrainę z którą Rosja ma coraz poważniejsze różnice zdań na temat wysokości opłat tranzytowych dzieli się na dwie odnogi. Granicę Ukraińsko-Słowacką przekraczają dwa 22" rurociągi każdy o zdolności przesyłowej 10 MTA, zaopatrujące rafinerie w Bratysławie, oraz czeskie rafinerie Kralupy i Litwinow. Inne odgałęzienie dociera do węgierskiej rafinerii Szashalombatta i łączy się z prowadzącym do wybrzeży Adriatyku rurociągiem ADRIA

Dla Kazachstanu zawarcie porozumień z TRANSNIEFTEM i skierowanie głównego strumienia wydobywanej na polach TENGIZ ropy na zachód poprzez system przesyłowy rurociągó DRUZBA bezpośredniego na rynki kilkunastu krajów położonych pomiędzy Bałtykiem a Morzem Czarnym i Adriatykiem niesie poza samą możliwością dostępu na te rynki posiada szereg niezwykle istotnych zagrożeń:
* Najważniejsze są związane z koniecznością tranzytu przez kraj dalece niestabilny politycznie. Jeśli korzystać z lekcji historii to okresy smuty w Rosji trwały zwykle długo.
* Brak gwarancji na zachowanie ciągłości dostępu do systemu przesyłowego DRUŻBA
* Możliwy, będzie arbitralny raptowny wzrost taryfy przesyłowej (tranzytowej)
* Konkurencja cenowa ropy naftowej wydobywanej na terenach Rosji i Zachodniej Syberii
* Odbiorcy będą otrzymywali mieszankę typu blend ze znaczącym obniżeniem parametrów jakościowych w stosunku do eksportowanego z pól Tengiz produktu co będzie związane ze stratą aż do 30 USD na tonie
* Mogą występować "korki" przesyłowe na odcinku Atyrau-Samara
* Trudny dostęp do rynków krajów basenu Morza Śródziemnego i Europy Zachodniej
* Znaczne prawdopodobieństwo wystąpienia różnego rodzaju problemów rozliczeniowych związanych z częstotliwością zmian bankowych procedur w Rosji

Nie ulega wątpliwości, że zarówno dla Polski jak i dla Ukrainy optymalnym wariantem dostępu do kaspijskiej ropy byłoby szybkie zakończenie magistrali rurociągowej ODESSA-BRODY-GDAŃSK i aktywne włączenie polskich firm nie tylko do prac poszukiwawczych ale i zagospodarowania złóż występujących w obszarze basenu Morza Kaspijskiego

Witold Zglenicki był już przeszło sto lat temu pionierem wydobycia z szelfu tego morza. Jego prawni spadkobiercy prawdopodobnie mogliby się jeszcze upominać o stosowne rekompensaty za utracone udziały w polach naftowych w rejonie Półwyspu Apszerońskiego.

Rewolucja mułłów w Iranie uniemożliwiła warszawskiej firmie ENERGOPOL realizację zawartego już kontraktu na budowę rurociągu. Przywiezionego z kraju ciężkiego sprzętu nie udało się uratować. W Azerbejdżanie, Kazachstanie, Turkmenii, Gruzji, Iranie, Czeczenii, lubią nas i szanują. Jako kraj nie obciążony kolonialną przeszłością możemy być niezwykle atrakcyjnym partnerem. Andrzej Gałęzowski radca handlowy ambasady RP w Ałmaty jak dotąd nie słyszał o polskich firmach zamierzających zawrzeć kontraktów na kupno znakomitej jakości ropy ze złóż Tengiz, mimo że w Kazachstanie od pewnego czasu przebywa delegat PGNiG

To, że dostawy magistralą ODESSA-BRODY a nie DRUZBA byłyby z bardzo wielu względów bardzo korzystne dla naszego kraju uważa za tak oczywiste, że przekonywanie kogokolwiek jego zdaniem tylko niepotrzebną stratą czasu. Oby się nie mylił

Witold Michałowski